200 χρόνια Φράνκεστάιν

ΆΝΤΑ ΛΕΙΒΑΔΑ
Posted on Μάιος 17, 2018, 11:30 πμ
5 secs

Δεν χρειάζεται να έχει κανείς στενή σχέση με τη λογοτεχνία ή τον κινηματογράφο για να έχει ακούσει το όνομα Frankenstein. Είναι ένα από αυτά τα ονόματα που εμφανίστηκαν στον κόσμο 200 χρόνια πριν αλλά αποτελούν ακόμα και σήμερα ανάμνηση ισχυρή της συλλογικής παγκόσμιας μνήμης. Οι αναμνήσεις όμως δεν είναι και απο τυπώσεις της πραγματικότητας απαραίτητα. Είμαι σίγουρη πως η πλειοψηφία του κόσμου στο άκουσμα του ονόματος Frankenstein σκέφτεται ένα πρασινωπό τέρας με βίδες στο λαιμό, τετραγωνισμένο κεφάλι και ομιλία παρόμοια αυτής που είχε ο γίγαντας αδερφός του Hagrid στο Harry Potter 4. Και πολύ δικαιολογημένα σκέφτεται αυτό η πλειοψηφία καθώς αυτή είναι η απεικόνιση που προτιμήθηκε στις περισσότερες κινηματογραφικές μεταφορές από το 1931 και έπειτα με αποτέλεσμα, χάρη στην αμεσότητα και την προσβασιμότητα της 7ης και πιο λαϊκής τέχνης, να γίνει συλλογική αυτή η ανάμνηση που έγινε τεράστιο κομμάτι της παγκόσμιας δημοφιλούς κουλτούρας και που έκανε τον «Φράνκενσταιν» αποκριάτικη στολή, τούρτα γενεθλίων, T-shirt ροκά κοκ… Όταν η Mary Shelley δημοσίευε το Frankenstein το 1818, ακριβώς όπως ο επιστήμονας του βιβλίου, δεν είχε ιδέα για την πορεία που θα έπαιρνε η μορφή και απεικόνιση του the Creature, όπως αποκαλείται στο βιβλίο ο κατά κόσμων Φράνκενσταιν. Μιλάμε, λοιπόν, για μία κλασσική περίπτωση life imitates art μιας και η Shelley «αμόλησε» το 1818 ένα πλάσμα στον κόσμο το οποίο μετατράπηκε σε τέρας μετά από την επαφή του με την ανθρωπότητα που τον ερμήνευσεκατά αυτό τον τρόπο.

Αλλά ας πιάσουμε τα πράγματα από την αρχή. Το 1818 βλέπει για πρώτη φορά το φως το λογοτεχνικό αριστούργημα της Mary Shelley, κόρης του φιλοσόφου William Godwin και της επίσης φιλοσόφου και πιθανώς πρώτης φεμινίστριας κριτικού Mary Wollestonecraft.Το βιβλίο εντάσσεται στο είδος τους gothic μυθιστορήματοςκαι γρηγορά επανεκδίδεται. Σήμερα θεωρείται ένα από τα πιο δημοφιλή βιβλία κλασσικής πλέον λογοτεχνίας και για πολλούς ένα πρώιμο είδος επιστημονικής φαντασίας και αναφοράς στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Στο μυθιστόρημα ο Victor Frankenstein είναι ένας 20χρονος φοιτητής στο πανεπιστήμιο του Ingoldstadt στη Γερμανία όπου αριστεύει μεν στη χημεία βυθίζεται δε στη θλίψη μετά τον ξαφνικό θάνατο της μητέρας του. Αυτά τα δύο γεγονότα ουσιαστικά είναι και η κινητήριος δύναμη που τον ωθεί στο να αφοσιωθεί στα πειράματα του και στην αλχημεία με τη βοήθεια της οποίας καταφέρνει να δημιουργήσει ένα πλάσμα ανθρωποειδές μεν απάνθρωπα ψηλό και δυνατό δε. Ενώ στην αρχή το θεωρεί την πεμπτουσία της ομορφιάς όταν το Πλάσμα ζωντανεύει ο Victor παγώνει στη θέα της ασχήμιας του και φεύγει σοκαρισμένος εγκαταλείποντας το Πλάσμα στην τύχη του σε έναν κόσμο που δε γνωρίζει και στον οποίο δεν ανήκει. Το Πλάσμα με τη σειρά του δραπετεύει από το διαμέρισμα του Victor και κρύβεται κάπου στη φύση ενώ διδάσκει στον εαυτό του να μιλά και να διαβάζει με εκπληκτική ταχύτητα και ευκολία. Όταν όμως προσπαθεί να έρθει σε επαφή με ανθρώπους εκείνοι τρομοκρατούνται από την τερατώδη του μορφή και τον απομακρύνουν ή γίνονται επιθετικοί απέναντί του. Αυτό δημιουργεί στο Πλάσμα μία τεράστια οργή απέναντι στο δημιουργό του που τον έφτιαξε με τον τρόπο που τον έφτιαξε και τον παράτησε σε έναν κόσμο που τον μισεί και τον οδηγεί στο να ζητήσει εκδίκηση.

Tο κινηματογραφικό τερατώδες-βλακώδες Πλάσμα δε θυμίζει σε τίποτα το μορφωμένο, έλλογο και εύγλωττο ον που περιγράφει η Mary Shelley

Αυτά μας είπε η Mary Shelley το 1818. Από το 1931 όμως που η ανθρωπότητα γνώρισε τον Φράνκενσταιν του Boris Karloff με το τετράγωνο κεφάλι και τις βίδες στο λαιμό, το Πλάσμα μεταλλάχθηκε σε τέρας. Πρώτα από όλα το όνομα του επιστήμονα που τον δημιούργησε έγινε συνώνυμο με το τέρας με αποτέλεσμα να εννοούμε βίδες, πράσινο δέρμα και λαδωμένη φράντζα όταν λέμε Φράνκενσταιν. Δεύτερον στην ταινία και στις επόμενες περίπου 59 που ακολούθησαν ο Victor Frankenstein παρουσιάζεται σαν ένας τρελός μεσήλικας επιστήμονας με έναν μυστήριο καμπούρη βοηθό τον Igorπου για να είμαι ειλικρινής δεν γνωρίζω από που προέκυψε και τρίτον και σημαντικότερον ο Φράνκενσταιν δημιουργείται από κομμάτια νεκρών ανθρώπων και παίρνει ζωή μέσω του ηλεκτρισμού. Ο Igor δε κάνει κάτι λάθος και του δίνει τον εγκέφαλο ενός νεκρού εγκληματία που είναι και αυτό που τον μετατρέπει σε ένα όργανο θανάτου. Επίσης το κινηματογραφικό τερατώδες-βλακώδες Πλάσμα δε θυμίζει σε τίποτα το μορφωμένο, έλλογο και εύγλωττο ον που περιγράφει η Mary Shelley μιας και χαρακτηρίζεται από αφέλεια και γίνεται μία ζωώδης καρικατούρα που απλώς έχει σωματική δύναμη που ξεπερνά καθετί ανθρώπινο.

Άρα ουσιαστικά όπως και συμβαίνει συνήθως ανάμεσα σε βιβλία και τις κινηματογραφικές μεταφορές τους, έχουμε δύο διαφορετικές αφηγήσεις, δύο διαφορετικά κείμενα με κάπως παρόμοια πλοκή. Το ενδιαφέρον κομμάτι είναι πως κάποιος μπορεί εύκολα να ισχυριστεί πως το τέρας του Φράνκενσταιν αποτελεί αναμφισβήτητα μία από τις πρώτες φορέςπου η λαϊκή τέχνη ασχολήθηκε και απασχολήθηκε τόσο έντονα με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η διαφορά όμως ανάμεσα στην προσέγγιση του βιβλίου και αυτή της ταινίας συμπίπτει με τη διαφοροποίηση της απεικόνισης της Τεχνητής Νοημοσύνης στον κινηματογράφο τα τελευταία χρόνια σε σχέση με αυτό που βλέπαμε κάποιες δεκαετίες νωρίτερα. Και εξηγώ τι εννοώ γιατί μπερδεύτηκα και εγώ…

Ο Φράνκενσταιν της ταινίας του 1931 και όλων αυτών που ακολούθησαν είναι ένα ον αφελές, εξαιρετικά δυνατό που πολύ γρήγορα αποκτά γνωρίσματα άλογου ζώου και υποκύπτει στα ένστικτά του όταν γίνεται αδύνατο για τους ανθρώπους να το ελέγξουν. Με άλλα λόγια ανήκει σε μία από τις δύο κατηγορίες απεικόνισης του AI που έχουμε συνηθίσει στον κινηματογράφο μέχρι και πριν τα τελευταία 5 με 8 χρόνια ίσως. O κινηματογράφος δηλαδή, πρόβαλε πολλές ανθρώπινες φοβίες σε σχέση με την Τεχνητή Νοημοσύνη δεκαετίες πριν αυτή πλησιάσει στο να γίνει πραγματικότητα. Έχουν επικρατήσει τρεις τρόποι απεικόνισης AI στο δημοφιλές σινεμά.

Πρώτα από όλα έχουμε το σύνδρομο «Πινόκιο». Το σύνδρομο Πινόκιο ή με άλλα λόγια η διακαής επιθυμία να γίνει ένα ανδροειδές άνθρωπος ξεκίνησε λόγω της αντίληψης πως ο θεατής ποτέ δεν θα συμπαθήσει και θα ταυτιστεί με ένα ρομπότ. Άρα πρέπει να δημιουργήσουμε ρομπότ που επιθυμούν κάτι που ήδη έχουμε εμείς οι υπέροχες δημιουργίες ώστε να υπάρξει κάποια ταύτιση σε κάποιο επίπεδο και να νοιάζεται ο θεατής με κάτι που δεν είναι ίδιο σαν αυτόν αλλά επιθυμεί να γίνει. Σε αυτή την κατηγορία εντάσσεται πρώτος και καλύτερος ο αγαπημένος όλων Ψαλιδοχέρης (1990) oοποίος κατασκευάζεται από έναν άνθρωπο που επιδιώκει να κατασκευάσει ένα ρομπότ με συναισθήματα. Όταν όμως ο Τσεπέτο του πεθάνει πριν ολοκληρώσει τον Edward αυτός καλείται να επιβιώσει σε αυτόν τον κόσμο με ψαλίδια αντί για χέρια. Δεν υπήρχε ουσιαστικός λόγος γιατί ο Edward έπρεπε να έχει ψαλίδια αντί για χέρια. Απλώς ήταν ένας σκηνοθετικός μηχανισμός που θα έκανε τον Ψαλιδοχέρη τρομακτικό και τελικά αξιαγάπητο όταν ο θεατής θα καταλάβαινε πόσο επιθυμεί να γίνει σαν όλους τους άλλους. Αυτό το κόμπλεξ κατωτερότητας είναι και αυτό που κάνει ένα κατά τα άλλα τέρας στη μορφή έναν από τους πιο αγαπητούς χαρακτήρες στην ιστορία του σινεμά. Η τεχνική αυτή μπορεί να εντοπιστεί και στο Μάγο του Οζ(1939) με την μοναδική επιθυμία του Tin Man να αποκτήσει καρδιά. Το σύνδρομο Πινόκιο σαφέστατα χρησιμοποιείται για να εξανθρωπιστεί ένας χαρακτήρας που έχει δημιουργηθεί από τον ίδιο τον άνθρωπο κάτι που εκ φύσης του φαντάζει ύβρις βιβλικού βεληνεκούς. Επίσης όμως χρησιμοποιείται για να ελεγχθεί με κάποιο τρόπο η επίπτωση που μπορεί να έχει ένα ανώτερο σωματικά και τεχνολογικά ον από τον άνθρωπο στην καθημερινότητα του τελευταίου. Για να ελεγχθεί κάτι που μπορεί να σε κατακτήσει, να σε καταστρέψει, να σε ξεπεράσει πρέπει να το πείσεις πως είσαι καλύτερος ώστε να μπορεί να χειραγωγηθεί εύκολα με την υπόσχεση να γίνει ακριβώς σαν εσένα μία μέρα.

Η άλλη κατηγορία AI παρεμφερής με την πρώτη θα λέγαμε, είναι το ρομπότ Uncle Tom. Τι είναι ο Uncle Tom για όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με αφροαμερικάνικα στερεότυπα της εποχής της δουλείας. O Uncle Tom είναι ο μαύρος υπηρέτης που έχει ουσιαστικά ξεχάσει τη σκλαβιά του, την υποδουλωμένη κοινότητά του και ζει με τεράστια ευγνωμοσύνη για τους λευκούς υποδουλωτές του τους οποίους υπηρετεί με ευχαρίστηση και κρίνει όποιον κάνει διαφορετικά. Ο Uncle Tom του sci-fi είναι το κλασσικό ρομπότ που ζει για να υπηρετεί την ανθρωπότητα. Είναι ρομπότ που δεν έχουν την επιθυμία να γίνουν άνθρωποι καθώς έχουν εσωτερικεύσει την κατώτερη καταγωγή των ίδιων και αντί αυτού γίνονται υπηρέτες και προστάτες της ανθρωπότητας. Αρχηγοί του είδους ο R2 D2 και C3PO του Star Wars.

Τέλος έχουμε το διαβολικό ρομπότ. Όσο η τεχνολογία προχωράει και η Τεχνητή Νοημοσύνη μετατρέπεται σε πραγματικότητα φανταστικές κινηματογραφικές συσκευές γίνονται πραγματικοί συμβολισμοί ανθρώπινων αγωνιών. Η πρωταρχική αγωνία τέτοιου τύπου έχει να κάνει με το γεγονός πως αυτές οι προηγμένης τεχνολογίας συσκευές μπορούν πάντα να ξεπεράσουν το ανθρώπινο είδος σε δυνατότητες και γνώση και μην έχοντας καμία διάθεση να γίνουν σαν τους ανθρώπους να προσπαθήσουν να τους καταστρέψουν για να κυριαρχήσουν. Ίσως το πιο γνωστό ρομπότ αυτής της κατηγορίας να είναι ο Hal 9000 της Οδύσσειας του Διαστήματος του Kubrick (1968). O Hal συστήνεται στο κοινό ως ένας απίστευτα προηγμένος υπολογιστής με νοημοσύνη ανώτερη της ανθρώπινης που βρίσκεται εκεί για να διαγράψει τον παράγοντα ανθρώπινο λάθος. Γρήγορα όμως αποκαλύπτεται πως παρότι ο Hal είναι αλάνθαστος δεν παύει να είναι μία συσκευή που αγνοεί το ανθρώπινο συναίσθημα και δεν θα σταματήσει μέχρι να επιτευχθεί η αποστολή για την οποία τον έχουν προγραμματίσει με όποιο κόστος και ανθρώπινη απώλεια. Παρόμοια συμβάντα συναντάμε και στο Alien (1979) αλλά και στο I, Robot (2004) όπου τα προηγμένα ανδροειδή γίνονται απειλή και θανάσιμος κίνδυνος καθώς η ανθρώπινη ζωή είναι δευτερεύουσα μπροστά στην αποστολή που έχουν προγραμματιστεί να υπηρετήσουν μέχρι τέλους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα διαβολικού ρομπότ και ο δίδυμος αδερφός του Michael Fassbender στο Alien: Covenant (2017). Αυτές οι συσκευές παρουσιάζονται στον κινηματογράφο αδίστακτες και συνήθως χρησιμοποιούνται σε δυστοπίες και δικτατορίες όπως το Matrix (1999) όπου τα ρομπότ δεν έχουν καμία δεύτερη σκέψη μπροστά στο στόχο της διατήρησης της τάξης που είναι συνώνυμο της υποδούλωσης της ανθρωπότητας. Σε αυτήν την κατηγόρια, λοιπόν, ή μάλλον στην απαρχή της ανήκει κι ο κινηματογραφικός Φράνκενσταιν που εξαιτίας ανθρώπινου λάθους στην κατασκευή του (προγραμματισμού του θα λέγαμε σε σύγχρονο sci-fi φιλμ) γίνεται ένα αδίστακτο τέρας που τρομοκρατεί, καταστρέφει και σκοτώνει χωρίς περιθώρια σκέψης μιας και το ενδεχόμενο αυτού του ανθρώπινου χαρακτηριστικού δεν υπάρχει σε ένα διαβολικό κατασκεύασμα.

Είναι τρομερά ενδιαφέρον, λοιπόν, πως αυτές οι κατηγορίες Τεχνητής Νοημοσύνης εντοπίζονται στο πέρασμα δεκαετιών στο σινεμά από τα χρόνια που το AI ήταν απλώς ενδιαφέρουσα πλοκή μέχρι τα πιο πρόσφατα χρόνια που έχει γίνει σχεδόν πραγματικότητα. Ο λόγος; Απλός. Υπάρχει ακόμα το αίσθημα φόβου και ανασφάλειας του ανθρώπου απέναντι σε κάτι που έχει κατασκευάσει ο ίδιος του οποίου οι δυνατότητες όμως μπορούν γρήγορα να τον ξεπεράσουν. Για αυτό το λόγο σε μία τέχνη που είναι πετυχημένη στο βαθμό που ο θεατής μπορεί να νοιαστεί και να ταυτιστεί και να ικανοποιηθεί με αυτό που βλέπει, αυτά τα κατασκευάσματα ερμηνεύονται και γίνονται αντιληπτά και επιτρεπτά μόνο όσο είναι άκακοι υπηρέτες ή οι κλασσικοί κακοί που ενωνόμαστε για να καταστρέψουμε στο τέλος.

Το παράδοξο είναι πως το Πλάσμα του Φράνκενσταιν του μυθιστορήματος της Mary Shelley δεν ανήκει σε καμία από αυτές τις κατηγορίες. Αντιθέτως ανήκει σε ένα καινούριο και πολύ πιο δύσκολο στη «χώνεψη» είδος. Ανήκει στο είδος της κριτικής του ανθρώπου στον άνθρωπο και τις επιλογές του. Το Πλάσμα ανήκει στην κατηγορία της Ava του Ex Machina (2014). Και οι δυο τους έχουν έρθει σε ένα κόσμο στον οποίο δεν ανήκουν παρά τη θέληση τους για να ικανοποιήσουν τις φιλοδοξίες των ανθρώπων που τους κατασκευάζουν και τους εγκαταλείπουν ή τους υποδουλώνουν και εκμεταλλεύονται αντίστοιχα. Το άλλο εκπληκτικό κοινό ανάμεσα σε ένα AIπου ήρθε στον κόσμο από μία γυναίκα 200 χρόνια πριν και σε μία ταινία του 2014 είναι πως και οι δύο αυτές δημιουργίες έχουν συναισθήματα που οι δημιουργοί τους δεν υπολόγισαν ποτέ. Το Πλάσμα θέλει να ενταχθεί στον κόσμο, νιώθει ντροπή για την εικόνα του, προδοσία, ανάγκη συντροφικότητας αλλά και ανάγκη εκδίκησης. Και η Αva καταλαβαίνει τι θα μπει εμπιστοσύνη, επιλογή, ελευθερία, επιβίωση αλλά και εγωισμός. Είναι απίστευτο αν σκεφτεί κανείς ότι αυτό που ισχυρίστηκε η Mary Shelley 200 χρόνια πριν, αρχίσαμε να το αντιμετωπίζουμε σαν προβληματισμό την τελευταία ουσιαστικά δεκαετία με απεικονίσεις AIπου για πρώτη φορά έχουν τη δική τους φωνή και ανάγκη επιλογής όπως είδαμε και στο Her (2013). Και ο προβληματισμός της Shelley που αρχίζει σιγά σιγά να γίνεται και δικός μας είναι πως τις περισσότερες φορές όπως μας δείχνει και η δομή της ιστορίας του Φράνκενσταιν ο πραγματικός ήρωας είναι το τερατώδες Πλάσμα ενώ αυτοί που είναι στην ουσία τρομακτικοί και επικίνδυνοι είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι.

Πιθανώς και αυτή η σκέψη να είναι ελαφρώς υπεραπλουστευμένη, αλλά ας της το συγχωρήσουμε μιας και ήταν ρομαντική και το έγραψε κάπου στο 1817… Happy Birthday Frankenstein!

ΆΝΤΑ ΛΕΙΒΑΔΑ
Μεταπτυχιακή φοιτητρια στις αγγλοφωνες λογοτεχνίες με αδυναμία σε οτιδήποτε αμερικάνικο. Χόμπι της το cinema και το daydreaming… Αγαπημένη ταινία το Pulp Fiction. Αγαπημένη ταινία στην πραγματικότητα, το Breakfast at Tiffany’s. Εύχεται να κατασκηνώσει κάποτε έξω από το Kodak Theater. Ενθουσιάζεται με μια καλή ταινία του Tarantino αλλά και με ένα juicy χολιγουντιανό κουτσομπολιό. Είναι trivia freak!!!