Σήμερα συμπληρώνονται 400 χρόνια από το θάνατο του William Shakespeare και το rockyourlife.gr καταγράφει την τεράστια επιρροή του έργου του μεγάλου συγγραφέα στους σημερινούς μουσικούς.

“Brush up your Shakespeare. Start quoting him now. Brush up your Shakespeare and the women you will wow. Just declaim a few lines of ‘Othella’ and they’ll think you’re a helluva fella” τραγουδούσαν οι δύο gangsters στο κλασικό μιούζικαλ Kiss Me Kate το οποίο ανέβηκε στο Broadway το 1948. Αυτούς τους στίχους του Cole Porter είχαν μάλλον στο μυαλό τους εκατοντάδες μουσικοί που, τις επόμενες δεκαετίες, χρησιμοποίησαν το έργο του William Shakespeare με κάθε πιθανό και απίθανο τρόπο στα τραγούδια τους.

Τέσσερις αιώνες μετά το θάνατο του Βάρδου του Avon το πολιτισμικό αποτύπωμα του είναι βαθύτερο από ποτέ και φυσικά το rock δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστο. Για τον αγγλοσαξωνικό κόσμο, άλλωστε, αυτή ήταν η φυσική εξέλιξη των πραγμάτων. Ο Shakespeare διδάσκεται στα σχολεία όπως διδάσκεται στην Ελλάδα ο Όμηρος, ενώ δεκάδες φράσεις από τα έργα του έχουν δραπετεύσει από τις θεατρικές σκηνές και αποτελούν μέρος της καθομιλουμένης. Είναι πολύ φυσιολογικό να χρησιμοποιούνται κατά κόρον σε στίχους τραγουδιών, ακόμα κι αν το θέμα τους δεν είναι ο Shakespeare ή το έργο του. Πάρτε για παράδειγμα τις φράσεις «love is blind» και «break the ice». Είναι πλέον τόσο συνηθισμένες που ξεχνάμε ότι βγήκαν από το μυαλό του μεγάλου συγγραφέα.

Μολονότι αμελητέες δόσεις του σαιξπηρικού έργου εντοπίζονται σε τραγούδια πολλών καλλιτεχνών, από τη Samantha Fox μέχρι τους Dead Kennedys, υπάρχουν και αρκετοί που έχουν πατήσει πιο γερά στα θεατρικά και τα σονέτα του για να αντλήσουν έμπνευση. Είτε με τραγούδια για τον Ρωμαίο και την Ιουλιέτα, είτε με ολόκληρα albums για τον Μάκβεθ, είτε με αναπάντεχες ιστορίες στις οποίες πολλοί ήρωες του Shakespeare  συναντώνται σε λίγα λεπτά μουσικής, το πηγάδι δεν στερεύει ποτέ.

Η σημερινή επέτειος επιβάλλει να μιλήσουμε πρώτα για τον Rufus Wainwright. Είναι άλλωστε ο μόνος που αποφάσισε να τη γιορτάσει ανάλογα. Χθες κυκλοφόρησε από την Deutsche Grammophon ο δίσκος του με τίτλο «Take All My Love: 9 Shakespeare Sonnets» στον οποίο συνεργάζεται με εκλεκτούς καλεσμένους όπως η Helena Bonham Carter, η Florence Welch και ο William Shatner. Για τον Wainwright αυτό είναι το τέλειο όχημα για να σχολιάσει ξανά τα προσφιλή του θέματα που αφορούν το φύλο, τις σχέσεις και τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Είναι κάτι που, πολύ πιο διακριτικά και με τη ματιά του 16ου αιώνα, έκανε και ο ίδιος ο Shakespeare.

Αντίθετα από τον Rufus Wainwright, ο οποίος δεν ξέφυγε από το πρωτότυπο κείμενο, ο Elvis Costello εμπνεύστηκε από την ιστορία του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας για να γράψει φανταστικές επιστολές στην τραγική έφηβη από τη Βερόνα. Στο «The Juliet Letters», το οποίο κυκλοφόρησε το 1993 , ο Costello είχε δίπλα του τους Brodsky Quartet και μαζί συνέθεσαν ένα ουσιαστικά concept δίσκο, στον οποίο οι pop ευαισθησίες δένουν εξαιρετικά με τη μουσική δωματίου. Γενικά για τον Elvis Costello τα έργα του Shakespeare ήταν περισσότερο αφορμές για να διηγηθεί τις δικές του ιστορίες και όχι ένα θησαυροφυλάκιο γεμάτο quotes. Στο «Spike» διηγήθηκε την ιστορία της «Miss Macbeth» ως τραγικής βασίλισσας που είναι γεμάτη τύψεις και αισθάνεται αποδιοπομπαίος τράγος και όχι ως της πιο σατανικής γυναίκας που βγήκε από το μυαλό του Shakespeare.

Μια και βάλαμε στην κουβέντα τον Ρωμαίο και την Ιουλιέτα μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα πως οι δύο starcrossed lovers είναι η πιο εύκολη λύση για όποιον θέλει να διηγηθεί μια ιστορία αγάπης με μεγάλες δυσκολίες ή κακό τέλος. Η ιστορία τους μπορεί να μεταφερθεί με άνεση σε οποιοδήποτε σημείο του πλανήτη και σε οποιαδήποτε εποχή.  Αυτό δεν είναι αναγκαστικά καλό γιατί μπορείς να πέσεις σε περιπτώσεις όπως του Sammy Hagar, ο οποίος χρησιμοποιεί τα πιο αφόρητα κλισέ και γράφει για έναν «red rocker Romeo» που συναντά μια «blue jean Juliet». Αντίθετα, το «Romeo Had Juliette» του Lou Reed τοποθετεί τους δύο νέους σε μια εχθρική Νέα Υόρκη, η οποία είναι περισσότερο επικίνδυνη από τις όποιες οικογενειακές διαφορές. «Manhattan’s sinking like a rock, into the filthy Hudson what a shock. They wrote a book about it, they said it was like ancient Rome» γράφει ο Reed στήνοντας το πιο δυσοίωνο σκηνικό για την ιστορία του. Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι και η εκδοχή των Dire Straits, στην οποία ο Mark Knopfler γράφει στην πραγματικότητα τη δική του ερωτική ιστορία βάζοντας στη θέση του τον Ρωμαίο και στη θέση της πρώην αγαπημένης του την Ιουλιέτα. Εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα φουλ ερωτευμένο Ρωμαίο, ο οποίος τρέχει στο μπαλκόνι της Ιουλιέτας όχι για της ζητήσει να συναντηθούν αλλά για να της τα ψάλλει επειδή τον παράτησε: «How can you look at me as if I was just another one of your deals?» τη ρωτάει. Από τη δική του πλευρά, ο Thom Yorke των Radiohead επέλεξε να γράψει το «Exit Music (For A Film)» για να παρουσιάσει μια εναλλακτική πραγματικότητα, αυτή που θα ήθελε πραγματικά να συμβεί. «Είδα την ταινία του Τζεφιρέλι όταν ήμουν 13 και έκλαιγα επειδή δεν μπορούσα να καταλάβω γιατί δεν έφυγαν μακριά. Το τραγούδι είναι γραμμένο για δύο ανθρώπους που έπρεπε να τρέξουν πριν αρχίσουν να συμβαίνουν άσχημα πράγματα» είπε σε συνέντευξη του.  Η αγαπημένη μου εκδοχή, ωστόσο, είναι αυτή που χρησιμοποιεί τους δύο νέους ως λαμπρά παραδείγματα ανθρώπων που δεν φοβήθηκαν το θάνατο. Στο «Don’t Fear The Reaper» οι Blue Oyster Cult δεν διηγούνται την ιστορία τους αλλά τους χρησιμοποιούν ως όχημα για να μεταφέρουν το μήνυμα «We can be like they are».

https://www.youtube.com/watch?v=ZdXfkkyI1nQ

Οι ήρωες του Shakespeare είναι πλέον τόσο αναγνωρίσιμοι ώστε να προκαλούν ένα είδος συναισθησίας. Διαβάζεις τα ονόματα τους και καταλαβαίνεις τι θα ακούσεις πριν βάλεις τον δίσκο να παίξει. Αυτό το ξέρουν και οι ίδιοι οι καλλιτέχνες και πράττουν ανάλογα. Το «Richard III» των Supergrass δεν έχει καμία σχέση με τον αδίστακτο βασιλιά – δολοφόνο του Βάρδου αλλά ο τίτλος επελέγη για να μεταφέρει καλύτερα τον σκοτεινό – για τα δεδομένα του συγκροτήματος- ήχο του τραγουδιού. Αντίστοιχα, οι Titus Andronicus δεν πήραν το όνομα τους για διηγηθούν την ιστορία του Ρωμαίου στρατηγού και της τρομερής εκδίκησης του, αλλά για να αποδώσουν το ύφος της μουσικής τους. «Ήθελα να βρεθούμε στα όρια τη γραμμής που χωρίζει το εγκεφαλικό και προσεκτικό μέρος της ανθρώπινης κατάστασης από το μέρος που απλά θέλει να δει αίμα και κτηνωδία» είχε σχολιάσει ο τραγουδιστής και κιθαρίστας τους Patrick Stickles.

Με αυτό το σκεπτικό δεν θα πέσουμε πολύ έξω αν φανταστούμε ότι το είδος της μουσικής που παίζει κάποιος θα υπαγορεύσει και τον ήρωα ή την ηρωίδα του Shakespeare για τον οποία θα γράψει. Δεν αποτελεί κανόνα, αλλά αν έχεις δυνατές κιθάρες και κοιτάς προς την σκληρή μουσική ή είσαι σκοτεινός χαρακτήρας το πιο πιθανό είναι να γράψεις για τον Μάκβεθ ή για τον Βασιλιά Ληρ. Οι Jag Panzer και η Lana Lane έγραψαν ολόκληρους δίσκους, το «Thane To The Throne» και το «Lady Macbeth» αντίστοιχα, αντλώντας έμπνευση από τον Μάκβεθ. Το ίδιο έκαναν και οι Hell στο «Macbeth» έχοντας ως έξτρα όπλο τον τραγουδιστή τους David Bower ο οποίος είναι γνωστός σαιξπηρικός ηθοποιός, ενώ και οι Metallica έγραψαν το «King Nothing» εμπνευσμένοι από τον Μάκβεθ και τον Βασιλιά Ληρ. Έξω από τα στενά όρια του metal αλλά χωρίς να έχουν λιγότερο δυνατές κιθάρες, οι Babes In Toyland λένε με αφαιρετικό τρόπο την ιστορία του Μάκβεθ στο «Fair Is Foul And Foul Is Fair», αλλά τελικά πιο ενδιαφέρον από όλα είναι το «Macbeth» του John Cale από το «Paris 1919» το οποίο είναι το hard rock τραγούδι ενός, κατά τα άλλα, εξαιρετικού pop δίσκου.

Αντίθετα, όσο πηγαίνουμε περισσότερο προς τον πιο mainstream rock και pop ήχο οι ηρωίδες  του Shakespeare -εκτός από τη Λαίδη Μάκβεθ φυσικά- και οι κωμωδίες του κερδίζουν έδαφος . Τα παραδείγματα είναι ουκ’ ολίγα. Οι Fleetwood Mac έγραψαν για την «Miranda», οι Band για την «Ophelia», οι Tragically Hip για την «Cordelia» και οι John’s Children – το συγκρότημα του Mark Bolan πριν τους T. Rex- για την «Desdemona». Φυσικά αυτοί που σήκωσαν την μπάνκα ήταν οι Mumford And Sons. Ο δίσκος τους «Sigh No More» πήρε τον τίτλο του από μια φράση της κωμωδίας «Πολύ Κακό για το Τίποτα» και στο ομώνυμο τραγούδι διηγούνται το περιπετειώδες love story του Βενέδικτου και της Βεατρίκης χρησιμοποιώντας στους στίχους αυτούσιες σαιξπηρικές φράσεις όπως για παράδειγμα ο στίχος «Serve God love me and mend, for man is a giddy thing».

Οι Mumford And Sons αποτελούν ουσιαστικά μια εκμοντερνισμένη pop εκδοχή του παραδοσιακού folk ήχου, ο οποίος ταιριάζει γάντι με τις ιστορίες του Shakespeare. Άλλωστε και στις δύο περιπτώσεις μιλάμε για την αγγλοσαξωνική πολιτιστική παράδοση η οποία πάει πίσω πολλούς αιώνες. Έτσι, ο Richard Thompson στο «The Story Of Hamlet» μετατρέπει την αιματοχυσία σε κωμωδία. «He bumped off his uncle and he poisoned his mother
And he drove his girl to suicide and he stabbed her big brother
Cause he didn’t want nobody else but himself should live

He was what you might call uncooperative» γράφει στους στίχους του. Από την πλευρά του, ο Billy Bragg χρησιμοποιεί ως τίτλο τη φράση του Μάκβεθ «I am the milkman of human kindness» με τον πιο κυριολεκτικό τρόπο – και κόντρα στον πραγματικό χαρακτήρα του Σκωτσέζου βασιλιά- για να πει μια ειλικρινή ιστορία αγάπης. Αντίθετα με τους δύο προηγούμενους, στο «Prince’s Hal Dirge», ο Loudon Wainwright III διηγείται την ιστορία του Ερρίκου Ε’ με πολύ μεγάλο σεβασμό στο πρωτότυπο κείμενο και στο πνεύμα του Shakespeare. Όμως, αυτή που σε κάνει να αισθάνεσαι ότι καθόταν δίπλα στον συγγραφέα την ώρα που έγραφε τα θεατρικά του και συνέθετε τη μουσική τους είναι η Loreena McKennitt. Το «Prospero’s Speech» το οποίο είναι εμπνευσμένο από την «Τρικυμία» μοιάζει σαν μια μηχανή του χρόνου με την οποία ο ακροατής γυρνά στο 1610.

Για το τέλος άφησα μερικούς από τους κορυφαίους στιχουργούς της εποχής μας, για τους οποίους οι απόγονοι μας μπορεί να μιλούν με θαυμασμό και να τους κάνουν αφιερώματα για τα 400 χρόνια από το θάνατο τους. Και, φυσικά, μοιάζει απόλυτα λογικό ότι οι καλύτεροι θα δανείζονται από τους καλύτερους. Ο Bob Dylan για παράδειγμα είναι χρυσωρυχείο σαιξπηρικών αναφορών σε τραγούδια όπως το «Highway 61 Revisited», το «Desolation Row» και το «Po’ Boy» από το «Love And Theft» στο οποίο γράφει: «Othello told Desdemona ‘I’m cold cover me with a blanket. By the way what happened to the poisoned wine?’ She said ‘I gave it to you, you drunk it’». Ο Morrissey δεν πάει καθόλου πίσω. Το «Some Girls Are Bigger Than Others» και το «You’ve Got Everything Now» έχουν αναφορές στο «Αντώνιος και Κλεοπάτρα» και το «Πολύ Κακό για το Τίποτα» αλλά η μεγαλύτερη σαιξπηρική στιγμή του είναι το «Cemetry Gates» από το «The Queen Is Dead». Σε αυτό το τραγούδι χρησιμοποιεί τη φράση «Ere thrice the sun done salutation to the dawn» από τον «Ριχάρδο ΙΙΙ» για να ρίξει το δηλητήριο του σε όσους αντιγράφουν τους σπουδαίους και δεν έχουν δική τους φωνή. «The words you use should be your own, don’t plagiarise or take on loan, cause there’s always someone, somewhere with a big nose, who knows» γράφει, ακυρώνοντας όλους όσοι που προηγήθηκαν σε αυτό το κείμενο.

https://www.youtube.com/watch?v=z68V77LzcOQ

 

 

Ο Στέλιος Βογιατζάκης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1973. Σπούδασε δημοσιογραφία έχοντας σκοπό να περάσει τη ζωή του γράφοντας για μουσική. Στα επόμενα 20 χρόνια, τα περισσότερα εκ των οποίων είναι συντάκτης στο Έθνος, έγραψε για τα πάντα αλλά ποτέ για μουσική. Του αρέσουν οι Grand Magus αλλά και οι Take That, ο HP Lovecraft αλλά και η JK Rowling, Επίσης, δεν κουράζεται να κάνει χιλιάδες περιττά πράγματα στο Internet.